2019
NON-FICTIE

TOENEMENDE AUTONOMIE OVERSCHRIJDT DE GRENZEN VAN HET VAK GRAFISCH ONTWERP

Designer as author of ontwerper als auteur is een kreet die de laatste tijd meermaals wordt gebruikt door designcritici in hun essay’s en boeken. Het bestempelt de ontwikkeling die het vak grafisch ontwerp heeft doorgemaakt in de afgelopen decennia: Niet langer neemt de ontwerper een neutrale positie in tussen informatie en publiek, maar creëert hij of zij deze informatie zelf. Deze ontwikkeling overschrijdt de oorspronkelijke traditie van het grafisch ontwerp en dreigt de grenzen van het vak te buiten te gaan. Dit brengt vragen met zich mee. Want wat kunnen wij immers nog grafisch ontwerp noemen? De definitie is aan het veranderen en hiermee is het grafisch ontwerp niet meer wat het ooit geweest is. Deze nieuw vergaarde autonomie doet afbreuk aan de kwaliteit van het oorspronkelijke vak.

Wat is dan dat oorspronkelijke grafisch ontwerp? Kort door de bocht bewerkt of transformeert een grafisch ontwerper informatie op zo’n manier dat de inhoud duidelijk overkomt op een bepaald publiek ofwel doelgroep. Grafisch ontwerp is daarmee het beroep van de visuele communicatie. In de ‘traditionele’ situatie komt de informatie bij een opdrachtgever vandaan en levert deze externe partij de richtlijnen waar het ontwerp aan moet voldoen.

De essentie van het vak zit dus in het maken van ontwerp keuzes binnen de richtlijnen die de opdrachtgever heeft gesteld. Oftewel het zich verhouden tot bepaalde beperkingen is wat een grafisch ontwerper tot in de puntjes moet beheersen. Binnen deze beperkingen kan de ontwerper alle vrijheid nemen die hij of zij nodig heeft om een zo goed mogelijk ontwerp af te leveren. Maar het zijn en blijven de beperkingen die het vak een extra moeilijkheidsgraad en lading geven. Een ontwerper die zelf de auteur is, neemt geen opdrachten van externe partijen aan. Hij of zij bedenkt de te vertellen informatie zelf en transformeert hiermee van tussenpersoon naar onafhankelijke criticus. Hiermee vallen automatisch veel ofwel alle beperkingen weg en hoeft de grafisch ontwerper zich hier niet meer tot te verhouden. De toenemende autonomie heeft dus als gevolg dat de oorspronkelijke essentie van het vak voor een groot deel verloren gaat.

Yuri Veerman is zo’n autonome grafisch ontwerper. Een voorbeeld van een door hem geïnitieerd project is het kwartetspel ‘Straattaal’. Een toegepaste en grafische vorm, maar geen opdrachtgever. Het is een project wat Yuri zelf heeft bedacht en uitgevoerd. Er waren geen beperkingen van buitenaf en hij had alle vrijheid om zijn eigen uiting te geven aan dit idee. Is dit nog grafisch ontwerp puur omdat het ontworpen is door ‘grafisch ontwerper’ in plaats van iemand die zich ‘beeldend kunstenaar’ noemt? De stap van ‘autonoom grafisch ontwerper’ naar beeldend kunstenaar is in dit geval heel klein, als er überhaupt al een stap genomen zou moeten worden.

Naast het verloren gaan van de essentie van het vak is de ontwikkeling ‘ontwerper als auteur’ ook vanaf een algemener oogpunt een negatieve impuls voor het vak. De toenemende autonomie en daarmee de nieuwe positie die de grafisch ontwerper inneemt, bewijzen namelijk de belangrijkheid van het auteurschap. Het toont de behoefte naar echtheid, bewijs en macht. Maar maakt het eigenlijk wel uit wie verantwoordelijk is voor het werk? Het is kennelijk belangrijk voor de hedendaagse ontwerper dat hij of zij zijn eigen boodschap kenbaar maakt en hier alleen zijn of haar eigen naam onder zet. Een ontwikkeling die ervoor zorgt dat niet het ontwerp, maar veel meer de ontwerper wordt gevierd.

Al met al dreigt de nieuwe autonomie het oorspronkelijke vak aan te tasten. De definitie van ‘grafisch ontwerp’ lijkt een grenzeloos begrip te worden dat samensmelt met dat van de beeldende kunst. En dat terwijl het grafische vak juist de toegevoegde waarde van ‘de beperking’ niet moet vergeten. Natuurlijk biedt deze nieuw vergaarde autonomie ook mogelijkheden. Het is voor een ontwerper ook eens fijn om helemaal vrij te kunnen creëren zonder restricties. Alleen laten we het dan een grafisch ontwerper noemen met een incidentele interesse voor de beeldende kunst. Met als doel de oorspronkelijke invulling van het vak grafisch ontwerp te beschermen en te behouden.